Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Pruszczu Gdańskim

Pierwszy kościół murowany, wzniesiony przed rokiem 1367 jako świątynia katolicki, zbudowany w XV wieku w okresie reformacji około roku 1585 przejęty został przez protestantów użytkowany przez nich do roku 1944. w Roku 1945 kościół powrócił w ręce katolików.

Obecny kościół przedstawia się jako gotycka bazylika ceglana, złożona z prezbiterium, trójnawowego korpusu i czworobocznej wierzy od zachodu. Wznoszono ją prawie przez półtora stulecia, na co wskazują różnice formy. Najstarszą częścią pochodzącą jeszcze z końca XIV wieku jest prezbiterium, nakryte sklepieniem krzyżowym wspartym na bogato rzeźbionych konsolach odlewanych w sztucznym kamieniu. Na terenie Pomorza należą one do bardziej ozdobnych detali architektonicznych. Korpus nawowy czteroprzęsłowy w nawie głównej kryty był prawdopodobnie najpierw pułapem o czym świadczy uskok muru nad łukiem tęczowy, wyznaczający pierwotną wysokość budowli. Masywne arkady cięte w całej grubości muru, otwierają się do naw bocznych, nakrytych sklepieniami, których prosty rysunek wskazywał by na pierwszą połowę XV wieku. Zapewne w drugiej połowie tegoż stulecia dokonano podwyższenia nawy głównej, nakrywając ją w miejsce pierwotnego pułapu – bogato rozczłonkowanym sklepieniem gwiaździstym. Być może pierwotny kościół był budowlą halową, tzn. posiadał oświetlenie pośrednie nawy głównej tylko przez okna naw bocznych. Przebudowa dokonana w XV wieku zmieniła kościół na budowę bazylikowa oświetlając nawę bezpośrednio przez wprowadzenie pod samym sklepieniem ciągu niewielkich otworów okiennych. Dawna budowla od zachodu oświetlona była jednym dużym oknem w nawie głównej, które zakryła dostawiona w drugiej połowie XV wieku masywna czworoboczna wieża, której czwarta kondygnacja przechodzi w ośmiobok. W tym też czasie dostawiono od południa kruchtę, a od północy, w narożniku prezbiterium i nawy oraz zakrystię.

Wnętrze kościoła pokrywają obecnie tynki. Na zewnątrz zachował on urozmaicony wątek ceglany, którego układ w prezbiterium wskazuje na wiek XIV, zaś krzyżowy układ cegieł w korpusie nawowymi wierzy oraz fragmenty rombowych ornamentów z czarno palonej cegły – zendrówki świadczą o wzniesieniu murów w wieku XV. Sylwetka kościoła jest niezmiernie charakterystyczna dla budownictwa gotyckiego rejonu Pomorza. Architektura ceglana dawała budowniczym znacznie mniej możliwości rozwiązań dekoracyjnych, niż mieli je średniowieczni architekci zachodniej Europy, używając jako budulca i tworzywa białego kamienia. Stąd też dekoracja architektoniczna kościołów północnej i środkowej Europy ograniczała się do układania ornamentów z formowania cegły i kontrastowania czerwieni tych murów z białymi tynkami. Pod tym względem kościół  w Pruszczu stanowi niezmiernie typowy przykład takiego rozwiązania dekoracyjnego. Elewację wschodnią zdobi szczytnica o podziałach laskowaniami, z formowanej cegły układających się we wzór ostrołuków bliźnich i kół podkreślonych tynkowaniem. Trójkątną zaś linię szczytu urozmaica ciąg sterczyn zakończonych dawniej kwiatonami. Ozdobienie potraktowano również szczyt wschodni nawy głównej. Na jego dekoracje składa się treflowy krzyż u szczytu i dwie pary ostrołukowych wnęk po bokach. Podobnie urozmaicona dekoracja zdobi elewację wieży. Składają się nią akcentowane białym tynkiem gzymsem, tynkowanie blendy ostrołukowe, zaś w trzeciej kondygnacji dwukondygnacyjne przeźrocza arkadowe dla zawieszenia dzwonów. Dzwonów, ponad którymi już w ośmiobocznej partii mieści się mechanizm zegarowy, złożony w XVII wieku. Dach wieży pokryty dachówką rysuje się wysokim ostrosłupem ,górując nad całą sylwetka kościoła. Masywne przypory skarp, ostrołukowate okna i portale wejściowe te ostatnie wykonane z profilowanej cegły, stanowią dodatkowy akcent, świadczący o nieskażonej przez wieki formie tej pięknej gotyckiej świątyni.

Z pierwotnego wyposażenia gotyckiego zachowało się dziś niewiele, choć musiało ono być dosyć okazałe. Proste linie architektury podkreślały i uzupełniały malowidła ścienne z których do dziś udało się odkryć ciąg krzyżyków tzw. zacheuszków na filarach nawy głównej i w prezbiterium. Samo prezbiterium oświetlone być może witrażami, pokrywała zapewne zawarta dekoracja malarska. Otóż fragmenty pochodzące z drugiej połowy XV wieku odkryte zostały na ścianach północnej i wschodniej. Tematyka tych malowideł była niewątpliwie bogata. Na to wskazuje jedyna dziś czytelna scena po lewej stronie wnęki tabernakulum, przedstawiająca rzadki temat wniebowzięcia przez Aniołów Marii Egipcjanki. Tradycja polichromowana ścian przeszła do czasów późniejszych. W okresie renesansu wykonano nowsza polichromię, której fragmenty przedstawiające uśpionego amorka między symbolami śmierci oraz liść akanu, odkryte zostały na ścianie północnej wokół prezbiterium. Zapewne w XVII stuleciu został umieszczony w kościele w Pruszczu okazały ołtarz z rzeźbioną wielofigurową sceną ukrzyżowania i malowanymi skrzydłami. Ołtarz ten wykonany w pracowni wybitnego malarza niderlandzkiego Colijna de Cotter w bliżej nie znanych okolicznościach znalazł się w Gdańsku zapewne tuż po samym wykonaniu to jest w początkach wieku XVI. Od roku 1945 znajduje się w muzeum narodowym w Warszawie.

W końcu XVI wieku i przez cały wiek XVII myśl nowych gustów epok zmieniano bądź uzupełniano dawne średniowieczne wyposażenie kościoła.

W roku 1578 zawieszono na południowym filarze przy tęczy późnorenesansową ambonę, mniej bogatą dekoracje rzeźbiarską, uzupełniają malowane płycizny, m.in. przedstawiające w sposób rodzajowy sceny: Zacheusza na sykomorze i robotników w winnicy pańskiej. Do wyjątkowych też przedstawień zaliczyć można wyobrażenie krzyża jako ula pszczelego stojącego śród kwietnej murawy. Następne elementy wyposażenia wnętrza wykonane po roku 1585, poszły w kierunku przystosowania kościoła do potrzeb liturgii protestanckiej.

W roku 1682 powstał w prezbiterium zespół stall, których przedpiersia i zapiecki zdobią malowane płycizny. Obok scen z życia i męki Chrystusa znajdują się tu przedstawione oparte o traktaty mistyczne, m.in. na temat Serca Jezusowego, Jezusowego której tle nieznany twórca ukazał widok gotyckiego kościoła w Pruszczu Gdańskim, który pozostał niezmieniony do naszych czasów.

W roku 1691 wykonano ozdobne balkony, przekształcając nawy boczne w tak charakterystyczne dla kościołów protestanckich empory. Na snycerską dekorację balustrad balkonowych składają się: pilastry z przedstawieniami aniołków trzymających narzędzia męki Chrystusa oraz personifikacje cnót; płycizny zaś wypełniają płaskie reliefy z główkami anielskimi i półpostaciami fantastycznych tworów morskich, nereid, które stanowią symbole przejścia do życia wiecznego.

Z balkonami łączy się harmonijnie bogata struktura prospektu organowego. Budowany od XVII wieku w głównym swym zrębie pochodzi z wieku XVIII, nieznacznie uzupełniony w czasach nowszych. Sekcję główną wieńczy posąg króla Dawida z harfą, sekcje boczne postacie dwóch stojących aniołków. Mechanizm organowy zachowany w znacznej części, jest oryginalnym tworem sztuki organmistrzów XVIII wieku. Figury aniołków wraz z nie zachowanymi gwiazdeczkami i dzwonkami poruszane w czasie koncertu pneumatycznie, stanowią prawie o pól wieku wcześniejszy przykład muzycznego fortelu znanego z organów oliwskich. Zawieszony w prezbiterium cykl ośmiu obrazów przedstawiający ilustrację dziesięciu przykazań, jest dziełem powstałym w kręgu znakomitej indywidualności malarskiej Antoniego Mullera, który stworzył na Pomorzu własną szkołę malarską. Złożona symbolika obrazów, wieloplanowe sceny, bogaty koloryt, znakomita charakterystyka postaci – określają je jako jeden z cenniejszych zespołów pomorskiego malarstwa wieku XVI, znakomicie ilustrujący religijność i obyczajowość tej epoki.

Zawieszone w nawie głównej w ostrołukowych ramach trzy obrazy, z których Ukrzyżowanie, jest obecnie w prezbiterium, Boże Narodzenie i Sąd Ostateczny – ten ostatni opatrzony datą 1667 – musiały się cieszyć szczególnym uznaniem, skoro skopiowano je w malarskich płyciznach stall. Obraz Mojżesza i Chrystusa pod promieniami Ducha Św. Powstał w wieku XVII, stanowi on przykład typowych obrazów powstałych w duchu reformacji.

Z rzeźby zachowała się jedynie figurka Chrystusa Zmartwychwstałego, stojąca obecnie na predelli nie istniejącej dziś nawy ołtarzowej z drugiej połowy XVII wieku, na która składały się rzeźbiona jak i malowana partia. Zachowane w predelli malowidło Chrystusa w Ogrójcu ciekawe jest ze względu na wprowadzenie trzech źródeł oświetlenia: srebrnego księżyca oświetlającego śpiących apostołów, smolnych pochodni straży świątyni i złocistego mistycznego światła opromieniającego Chrystusa. Wydobyta z cmentarza przykościelnego marmurowa chrzcielnica o wytwornym nie często spotykanym owalnym kształcie przywrócona obecnie została do wnętrza Świątyni.

Położony na nieznacznym wzniesieniu, otoczony starodrzewem i podkreślony biegiem kanału Raduni, teren kościoła Podwyższenia Krzyża Św. Stanowi najstarszy element osady miejskiej w Pruszczu Gdańskim. W mieście, które choć powstało już w okresie ekspansji Krzyżackiej, na długo przechowało i chroniło rodzimości sztuki pomorskiej, jej własnego oblicza i trwałej kontynuacji, jest właśnie kościół Podwyższenia Krzyża Św. w Pruszczu Gdańskim.